Melatonina dla kobiet: czy są jakieś szczególne kwestie

Ulotki melatoniny zwykle nie rozróżniają mężczyzn i kobiet, ale organizm kobiecy ma swoje hormonalne osobliwości. Redakcja wyjaśniła, jak cykl, antykoncepcja, ciąża i menopauza wpływają na sen oraz na działanie melatoniny.

Czy melatonina różni się u kobiet i mężczyzn

Podstawowa fizjologia melatoniny jest taka sama dla obu płci: szyszynka wytwarza ją w ciemności pod kontrolą jądra nadskrzyżowaniowego, a hormon sygnalizuje organizmowi nadejście „nocy biologicznej”. Receptory MT1 i MT2, mechanizm działania oraz farmakokinetyka egzogennej melatoniny zasadniczo się nie różnią.

Są jednak niuanse. Szereg badań wykazał, że u kobiet rytm okołodobowy jest średnio nieco „krótszy” i przesunięty na wcześniejszą porę w porównaniu z mężczyznami, a amplituda nocnego wzrostu melatoniny może być nieco wyższa. W praktyce te różnice są niewielkie i nie wymagają odrębnych „kobiecych” dawek.

Znacznie ważniejsze są natomiast czynniki hormonalne charakterystyczne właśnie dla kobiet: cykl menstruacyjny, przyjmowanie hormonalnej antykoncepcji, ciąża i menopauza. To one decydują o tym, kiedy melatonina może być odpowiednia, a kiedy nie.

Wiadomo również, że kobiety częściej niż mężczyźni skarżą się na bezsenność, zwłaszcza po 40. roku życia. Dlatego pytanie o melatoninę pojawia się u nich częściej i odpowiadać na nie trzeba z uwzględnieniem kontekstu.

Cykl menstruacyjny a sen

Wiele kobiet zauważa, że jakość snu zmienia się w trakcie cyklu. Przegląd Baker i Driver (2007) wykazał, że w późnej fazie lutealnej, przed menstruacją, częściej występują subiektywne skargi na gorszy sen, a temperatura ciała w nocy jest nieco wyższa wskutek działania progesteronu.

Dane na temat tego, jak zmienia się wydzielanie melatoniny w trakcie cyklu, są sprzeczne: część prac nie stwierdza istotnych wahań, inne wskazują na niższą amplitudę w fazie lutealnej u kobiet z przedmiesiączkowym zaburzeniem dysforycznym. To obszar aktywnych badań, a nie ugruntowanej praktyki.

Jeśli problemy ze snem są powiązane z określonymi dniami cyklu, przede wszystkim warto ustalić, czy nie ma wyraźnego zespołu napięcia przedmiesiączkowego lub zaburzenia, które wymaga odrębnego leczenia. Melatonina nie jest tu środkiem pierwszego wyboru.

U sportsmenek nieregularny cykl lub jego brak mogą sygnalizować względny deficyt energii w sporcie (RED-S). Zaburzony sen w tym kontekście to objaw, który wymaga oceny odżywiania i obciążeń, a nie tylko korekty zasypiania.

Antykoncepcja, leki i interakcje

Jeden z najbardziej praktycznych niuansów dotyczy złożonych doustnych środków antykoncepcyjnych. Estrogeny hamują enzym CYP1A2, który odpowiada za metabolizm melatoniny w wątrobie. W badaniu Hilli i wsp. (2008) stężenia melatoniny po przyjęciu tej samej dawki u kobiet stosujących antykoncepcję były istotnie wyższe.

W praktyce oznacza to, że u takich kobiet zwykła dawka może działać silniej i dłużej, powodując poranną senność. Ulotka leku melatoniny o przedłużonym uwalnianiu (Circadin) również wspomina o interakcji z estrogenami.

Melatonina może również nasilać uspokajające działanie alkoholu i leków nasennych. Kobiety przyjmujące leki przeciwdepresyjne, przeciwzakrzepowe lub immunosupresyjne powinny koniecznie omówić przyjmowanie z lekarzem.

Osobno warto wspomnieć, że wpływ melatoniny na układ rozrodczy człowieka jest niedostatecznie zbadany. Istnieją badania w medycynie rozrodu, ale samodzielne stosowanie melatoniny w celu wpłynięcia na płodność nie ma podstaw.

Ciąża i karmienie piersią

W czasie ciąży melatonina matki przenika przez łożysko i wpływa na kształtowanie rytmów okołodobowych płodu. Właśnie dlatego skutki przyjmowania dodatkowej melatoniny w tym okresie mają szczególne znaczenie.

Danych klinicznych dotyczących bezpieczeństwa egzogennej melatoniny u kobiet w ciąży jest zbyt mało. Ulotka zarejestrowanego w UE preparatu nie zaleca jego stosowania w czasie ciąży i u kobiet planujących ciążę, a także w czasie karmienia piersią, ponieważ melatonina przenika do mleka matki.

Bezsenność w czasie ciąży jest częsta, ale decyzję o jakichkolwiek środkach musi podejmować lekarz. Zwykle preferuje się metody niefarmakologiczne: higienę snu, korektę trybu życia, aktywność fizyczną w porozumieniu z położnikiem.

Redakcja podkreśla: „naturalność” melatoniny nie czyni jej automatycznie bezpieczną w ciąży. Hormon endogenny i dodatkowa dawka z tabletki to różne rzeczy z punktu widzenia wpływu na organizm.

Menopauza i sportsmenki

W okresie peri- i postmenopauzy zaburzenia snu stają się jedną z najczęstszych skarg. Przyczynami są uderzenia gorąca, nocne poty, zmiany nastroju, a także związany z wiekiem spadek nocnego wydzielania melatoniny. Dla kobiet po 55. roku życia istnieją dane o skuteczności melatoniny o przedłużonym uwalnianiu, na których opierała się rejestracja preparatu Circadin.

W niewielkim badaniu randomizowanym u kobiet po menopauzie z osteopenią (Amstrup i wsp., 2016) roczne przyjmowanie melatoniny wiązało się ze zmianami składu ciała w porównaniu z placebo. Wyniki te są interesujące, ale wymagają potwierdzenia i nie stanowią podstawy do przyjmowania melatoniny w celu odchudzania.

Dla sportsmenek melatonina ma te same scenariusze zastosowania co dla sportowców: podróże przez strefy czasowe, zawody o nietypowej porze, nocne starty. W takich przypadkach warto:

• omówić plan ze sportowym lekarzem z wyprzedzeniem, a nie w dniu zawodów;
• przetestować reakcję na melatoninę w okresie treningowym;
• wybierać produkty z niezależną certyfikacją, ponieważ melatonina nie jest zakazana przez WADA, ale suplementy mogą być zanieczyszczone.

Jeśli na tle menopauzy bezsenność jest nasilona, warto omówić z ginekologiem cały wachlarz możliwości, w tym leczenie objawów naczynioruchowych, które często są główną przyczyną wybudzeń.

Wnioski redakcji

Zasadniczo „kobieca” melatonina nie istnieje: mechanizm działania jest taki sam dla wszystkich. Ale u kobiet występuje kilka istotnych osobliwości, które wpływają na bezpieczeństwo i skuteczność.

Doustne środki antykoncepcyjne i estrogeny podwyższają stężenia melatoniny, dlatego dawka odpowiednia dla innych może być nadmierna. W czasie ciąży i karmienia piersią przyjmowanie jest niezalecane.

W menopauzie melatonina może być pomocna w ramach kompleksowego podejścia, a dla sportsmenek pozostaje narzędziem przy podróżach lotniczych i zmianie stref czasowych.

Zachęcamy również do przeczytania naszych materiałów „Melatonina po 40. roku życia”, „Melatonina a sen” oraz „Historia melatoniny: jak suplement stał się popularny”.

Bibliografia

1. Baker FC, Driver HS. Circadian rhythms, sleep, and the menstrual cycle. Sleep Med. 2007;8(6):613–622.
2. Hilli J, Korhonen T, Turpeinen M, et al. The effect of oral contraceptives on the pharmacokinetics of melatonin in healthy subjects with CYP1A2 g.-163C>A polymorphism. J Clin Pharmacol. 2008;48(8):986–994.
3. European Medicines Agency. Circadin (melatonin) 2 mg prolonged-release tablets: summary of product characteristics.
4. Amstrup AK, Sikjaer T, Pedersen SB, Heickendorff L, Mosekilde L, Rejnmark L. Reduced fat mass and increased lean mass in response to 1 year of melatonin treatment in postmenopausal women: a randomized placebo-controlled trial. Clin Endocrinol (Oxf). 2016;84(3):342–347.
5. Zisapel N. New perspectives on the role of melatonin in human sleep, circadian rhythms and their regulation. Br J Pharmacol. 2018;175(16):3190–3199.
6. Riemann D, Baglioni C, Bassetti C, et al. European guideline for the diagnosis and treatment of insomnia. J Sleep Res. 2017;26(6):675–700.
7. Mountjoy M, Sundgot-Borgen J, Burke L, et al. International Olympic Committee (IOC) consensus statement on relative energy deficiency in sport (RED-S): 2018 update. Br J Sports Med. 2018;52(11):687–697.